Kể từ khi chiến tranh Iran nổ ra, các cuộc tấn công của Tehran nhằm vào tàu thuyền tại eo biển Hormuz cùng lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran đã làm chậm dòng chảy năng lượng và nhiều loại hàng hóa xuất khẩu từ Trung Đông…
Ảnh minh họa – Ảnh: Fed Dallas
Theo hãng tin Bloomberg, ngay cả khi các nỗ lực ngoại giao thành công và hoạt động vận tải qua Hormuz trở lại bình thường, cuộc xung đột vẫn cho thấy rủi ro của việc khu vực này phụ thuộc quá nhiều vào một tuyến hàng hải có thể dễ dàng bị phong tỏa hoặc gián đoạn.
Eo biển Hormuz sẽ tiếp tục giữ vai trò sống còn đối với hoạt động xuất khẩu của Trung Đông. Tuy nhiên, các nước vùng Vịnh đang tìm kiếm nhiều phương án thay thế để đưa dầu mỏ, khí đốt tự nhiên, kim loại và hóa chất – những mặt hàng thiết yếu đối với kinh tế toàn cầu – ra thị trường quốc tế.
Chính phủ các nước đang đầu tư vào đường ống, cảng biển và nhiều cơ sở hạ tầng xuất khẩu khác nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Dù vậy, các tuyến thay thế cũng đối mặt với những rủi ro riêng. Phiến quân Houthi tại Yemen đã bắt đầu tấn công tàu chở dầu trên Biển Đỏ và tuyên bố phong tỏa eo biển Bab el-Mandeb ở cửa ngõ phía Nam vùng biển này.
DẦU THÔ
Trước khi chiến tranh bắt đầu vào cuối tháng 2, khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz, gồm 15 triệu thùng dầu thô và 5 triệu thùng sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày.
Sau khi chiến tranh nổ ra, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), hai nước chiếm hơn một nửa lượng dầu thô đi qua Hormuz, đã chuyển phần lớn hàng xuất khẩu sang các cảng ngoài Vịnh Ba Tư thông qua những đường ống được xây dựng từ nhiều năm trước.
Đường ống Đông – Tây của Saudi Arabia có công suất 7 triệu thùng/ngày, nối khu vực sản xuất dầu chủ lực của nước này với cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ. Trước chiến tranh, tuyến này chỉ vận chuyển khoảng 2 triệu thùng/ngày, nhưng đã hoạt động hết công suất từ cuối tháng 3. Saudi Arabia đang cân nhắc mở rộng đường ống này và nâng công suất xuất khẩu tại Yanbu.
Tuy nhiên, tuyến Biển Đỏ vẫn đối mặt với nguy cơ bị lực lượng Houthi tấn công. Trước thực tế đó, vào cuối tháng 7, một siêu tàu chở dầu của Saudi Arabia tới châu Á đã đi qua kênh đào Suez, vào Địa Trung Hải rồi vòng quanh châu Phi để tránh eo biển Bab el-Mandeb. Hành trình này dài và tốn kém hơn, song cũng không hoàn toàn an toàn. Ngày 29/7, hai tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đã bị tấn công tại cảng Damietta của Ai Cập, gần cửa kênh đào Suez.
Trong khi đó, UAE cũng sử dụng đường ống dẫn dầu tới Fujairah ở bờ biển phía Đông để tránh eo biển Hormuz. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trước chiến tranh, tuyến này vận chuyển khoảng 1,1 triệu thùng/ngày và vẫn còn ít nhất 1/3 công suất chưa được sử dụng. Đến tháng 6, lượng dầu xuất khẩu từ Fujairah đã tăng lên gần gấp đôi mức trên.
Một đường ống mới dự kiến hoàn thành vào đầu năm sau sẽ nâng năng lực vận chuyển dầu của Abu Dhabi lên khoảng 4 triệu thùng/ngày. UAE cũng đang cân nhắc xây dựng tuyến thứ ba và mở rộng các cảng phía Đông nhằm giảm mạnh sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz.
Các tuyến đường tránh của Saudi Arabia và UAE đã giúp duy trì nguồn cung, hạn chế giá dầu tăng mạnh hơn. Tuy nhiên, các dự án đường ống trên cần hàng tỷ USD để xây dựng và bảo trì. Nhiều đường ống còn đi qua biên giới và những khu vực có lực lượng vũ trang đang hoạt động, khiến hệ thống này dễ trở thành mục tiêu tấn công.
KHÍ TỰ NHIÊN HÓA LỎNG (LNG)
Trước chiến tranh, khoảng 20% nguồn cung LNG toàn cầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Phần lớn lượng hàng đến từ Qatar, quốc gia vận hành Ras Laffan – cơ sở xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới – ở phía đông Bắc nước này. UAE cũng xuất khẩu LNG từ một nhà máy có quy mô nhỏ hơn nhiều.
Tuy nhiên, khác với dầu, LNG rất khó vận chuyển bằng đường ống. Để chuyển khí tự nhiên thành thể lỏng, nhiên liệu phải được làm lạnh xuống âm 162 độ C. Các tàu chuyên dụng sau đó phải duy trì mức nhiệt này trong suốt hành trình vận chuyển. Việc xây dựng những đường ống dài có khả năng giữ nhiệt độ thấp như vậy sẽ vô cùng tốn kém.
Vì thế, các nước xuất khẩu LNG khó giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz trong tương lai gần.
Về lý thuyết, các nước có thể xây dựng đường ống đưa khí tự nhiên tới khu vực nằm ngoài Hormuz, sau đó hóa lỏng tại những nhà máy mới. Tuy nhiên, phương án này đòi hỏi xây thêm các cơ sở hóa lỏng tốn kém, đồng thời có thể khiến những nhà máy quy mô lớn hiện nằm trong Vịnh Ba Tư trở nên dư thừa.
Trước khi chiến tranh nổ ra, Qatar và UAE đều đã đầu tư hàng tỷ USD để mở rộng năng lực xuất khẩu LNG tại các cơ sở nằm bên trong Vịnh Ba Tư.
CÁC SẢN PHẨM DẦU MỎ
Trước chiến tranh, khoảng 5 triệu thùng nhiên liệu được chế biến từ dầu thô, gồm xăng, dầu diesel, nhiên liệu máy bay và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG), được vận chuyển qua eo biển Hormuz mỗi ngày. Phần lớn lượng hàng được xuất khẩu sang châu Âu.
Việc Hormuz bị đóng cửa cùng các cuộc tấn công của Iran nhằm vào nhiều nhà máy lọc dầu tại Saudi Arabia, UAE, Kuwait và Bahrain đã khiến nguồn cung từ các nước này sụt giảm mạnh.
Theo BloombergNEF, chiến tranh đã làm gián đoạn tới 40% công suất lọc dầu của khu vực. Một số cơ sở lớn hàng đầu thế giới, như nhà máy Ruwais tại Abu Dhabi và Ras Tanura tại Saudi Arabia, cũng bị hư hại trong các cuộc tấn công.
Trên thực tế, hoạt động sửa chữa các nhà máy, khôi phục sản lượng và kế hoạch nâng công suất xuất khẩu tại Yanbu của Saudi Arabia có thể giúp lượng sản phẩm dầu mỏ vận chuyển ra thị trường phục hồi.
Hồi tháng 6, một quan chức UAE cho biết nước này có thể sử dụng một trong những đường ống mới theo kế hoạch để đưa các sản phẩm dầu mỏ tới các cảng bên Vịnh Oman, sau đó xuất khẩu ra thị trường quốc tế. UAE cũng dự kiến mở rộng những cảng này để tăng năng lực vận chuyển hàng hóa.
Iraq hiện vận chuyển dầu nhiên bằng hàng nghìn xe tải qua biên giới sang Syria. Hoạt động này đã biến cảng Baniyas trên Địa Trung Hải thành một trung tâm trung chuyển dầu nhiên liệu lớn.
Tuy nhiên, khối lượng vận chuyển bằng xe tải vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với năng lực của các tàu chở dầu đi qua Hormuz. Vì vậy, đường biển nhiều khả năng vẫn là phương thức chủ yếu để vận chuyển phần lớn lượng hàng trong tương lai.
NHÔM
Trung Đông chiếm gần 10% sản lượng nhôm toàn cầu. Các nhà máy luyện nhôm trong khu vực, đặc biệt tại UAE, Bahrain và Qatar, còn giữ vai trò quan trọng hơn đối với nguồn cung những sản phẩm nhôm chuyên dụng được sử dụng rộng rãi trong ngành ô tô, xây dựng và hàng không vũ trụ.
Tác động của chiến tranh Iran đối với nguồn cung nhôm phổ thông phần nào được hạn chế nhờ các phương án vận chuyển thay thế trong khu vực Vịnh Ba Tư.
Việc nguồn cung nguyên liệu đầu vào qua Vịnh Ba Tư gần như bị gián đoạn hoàn toàn từng đẩy hàng loạt nhà máy luyện nhôm trong khu vực đứng trước nguy cơ phải đóng cửa. Một trong những nguyên liệu bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất là alumina, đầu vào chính để sản xuất nhôm.
Khi chiến tranh kéo dài, các nhà sản xuất đã dần ổn định nguồn cung nguyên liệu bằng cách chuyển hàng qua các cảng thay thế. Oman trở thành một trung tâm hậu cần quan trọng, nơi các tàu bốc dỡ alumina để tiếp tục vận chuyển bằng xe tải tới các nhà máy luyện nhôm trong khu vực.
Dù vậy, các nhà sản xuất Trung Đông vẫn phải cắt giảm công suất. Việc khôi phục hoàn toàn sản lượng sẽ gặp nhiều khó khăn nếu hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn.
PHÂN BÓN
Vịnh Ba Tư là nơi tập trung một số nhà sản xuất phân đạm và phân lân lớn nhất thế giới, gồm Qatar Fertiliser, Fertiglobe và Saudi Basic Industries. Trước chiến tranh, Iran cũng là một nước xuất khẩu phân bón quan trọng.
Trước khi xung đột nổ ra, khoảng 1/3 lượng phân bón được giao dịch bằng đường biển trên toàn cầu đi qua eo biển Hormuz.
Trong giai đoạn đầu của chiến tranh, giá phân đạm và phân lân tăng lên mức cao nhất trong nhiều năm, đúng lúc nông dân tại Tây bán cầu chuẩn bị bước vào mùa bón phân. Sau đó, giá các mặt hàng này trở lại mức bình thường hơn khi eo biển Hormuz tạm thời được lưu thông trở lại, nhưng nguồn cung trên thị trường tiếp tục khan hiếm kể từ khi căng thẳng tái bùng phát vào tháng 7.
Căng thẳng tái diễn đúng vào thời điểm nhạy cảm, khi các quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn ở Nam bán cầu như Brazil và Argentina đẩy mạnh nhập khẩu phân bón để chuẩn bị cho mùa gieo trồng.
Fertiglobe, nhà sản xuất phân bón được Chính phủ UAE hậu thuẫn, đang chuyển một phần hàng xuất khẩu bằng đường bộ tới các cảng bên Vịnh Oman để tránh eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tuyến đường này tốn kém hơn nhiều, vận hành phức tạp và chỉ có thể vận chuyển một lượng hàng hạn chế.
Saudi Arabia cũng bắt đầu sử dụng các tuyến qua Biển Đỏ để xuất khẩu một phần phân bón. Dù vậy, việc lực lượng Houthi nối lại các cuộc tấn công đã làm gia tăng rủi ro trên hành lang vận tải này.
Do đó, việc duy trì hoạt động hàng hải thông suốt qua eo biển Hormuz vẫn là điều kiện then chốt để bảo đảm nguồn cung phân bón toàn cầu ổn định.
